Wykłady poświęcone kulturze starożytnej Grecji

Przedmiotem wykładów jest spojrzenie na te elementy świata starożytnej Grecji, które miały i mają bezpośredni wpływ na szeroko pojętą kulturę współczesną. Refleksja nad literaturą starożytnej Grecji stanowi nieustannie źródło inspiracji i współczesnych poszukiwań artystycznych. Zwłaszcza reżyserzy co jakiś czas dokonują reinterpretacji greckich tekstów dramatycznych, odnajdując w nich najgłębsze źródło refleksji nad współczesnością – a równocześnie nietrudno zaobserwować postępujące zacofanie w odniesieniu do znajomości literatury i kultury starożytnych Greków, związane z odstąpieniem od powszechnego nauczania języków klasycznych. W tej sytuacji wydaje się ważne przybliżenie szerszemu gronu odbiorców tych elementów kultury starogreckiej, bez których nie sposób zrozumieć samych Greków, a tym samym ich literatury. Odmienność świata starożytnej Hellady czyni ją szczególnie atrakcyjnym polem do badań i interpretacji. Każdy wykład stanowi całość samą w sobie, ale również może tworzyć podstawę do dalszej pracy nad starogreckimi korzeniami współczesnej kultury zachodniej.

Teatr grecki należy do najbardziej złożonych i niejasnych zagadnień kultury. Znikoma liczba zachowanych do naszych czasów utworów jedynie pogłębia frustrację wynikającą z niemocy poznania tej fascynującej struktury. Frustracja jednak szybko ustępuje miejsca fascynacji, bowiem obraz bosko-ludzkiego świata znajdujący się w greckiej chorei jest aż nazbyt bogaty. Ktokolwiek go poczuje, nie spocznie w dociekaniach nad jego wielowątkową, wielopoziomową i pełną niedomówień istotą. Teatr grecki jest darem i zwierciadłem opiekującego się nim boga, stanowi zatem odbicie świata, którym jest on sam. Wedle pewnego starożytnego mitu Dionizos to właśnie świat podzielony na tysiące części – po tym, jak został rozszarpany przez tytanów. Doświadczając greckiego teatru, wchodzimy w kontakt samym bóstwem, które jest przedmiotem i podmiotem jego istnienia. „Zlewając się” z tym, co dzieje się na scenie, doświadczamy bóstwa, wnikamy w nieśmiertelnego, nieprzewidywalnego i niejednorodnego boga, by po zakończeniu przedstawienia powrócić do “ludzkiego” życia, po tym, jak ogarnie nas oczyszczenie (katharsis). Po doświadczeniu tragedii wracamy do siebie, nigdy jednak nie będziemy tacy, jak wcześniej, transgresja jest bowiem nieodłącznym atrybutem boga, sztuki i koniecznością zbliżającego się do nich człowieka, a na najwyższym poziomie przeznaczeniem artysty.

TEMATY WYKŁADÓW

Grecka polis jako scena działania bogów. Ludzie jako aktorzy boskich wyroków, bogowie jako architekci ludzkiego przeznaczenia

Przedmiotem wykładu jest wstępne zapoznanie uczestników z uwarunkowaniami miejsca i czasu kultury greckiej. Na czas między VI a IV wiekiem p.n.e. przypada szczególny rozkwit cywilizacji, która pozostaje fundamentem świata Zachodu. Starożytna Grecja, a w szczególności Ateny, była miejscem powstania niespotykanych w innych kulturach wielopoziomowych warunków do rozwoju, polityki, nauki i sztuki. Zaprezentowane zostaną podstawowe terminy odnoszące się do życia społecznego, pokazane i omówione konteksty geopolityczne mające bezpośredni wpływ na życie obywateli, zaprezentowane miejsca i obiekty szczególnie ważne dla sprawowanego kultu, przedstawione będą te elementy topografii Aten, które mają wpływ na tworzenie się kontekstów performatywnych – tzn. relacyjności zachodzącej pomiędzy bogami i ludźmi. Celem warsztatu będzie również wprowadzenie w problematykę starożytnej Grecji osób niezorientowanych w jej kulturowym i historycznym bogactwie. Wydaje się, że odwołanie się do struktury świata, z którego wyszli wielcy twórcy kultury zachodniej, będzie najlepszym wprowadzeniem do badania ich twórczości. 

 Krwawa ofiara jako „dramat niewinności” – manifestacja religijności zbiorowej

Przedmiotem wykładu będzie zapoznanie jego uczestników z zagadnieniem oficjalnej religijności greckiej. Oficjalna religia grecka spełniana była obowiązkowo przez wszystkich obywateli, posiadała ścisły harmonogram, odnoszący się do kultu bogów olimpijskich. Święta sprawowane były wedle ustalonego kalendarza kultowego, odmiennego dla każdego polis. Istotą każdego publicznego święta była krwawa ofiara, dokonywana na cześć boga. Zarówno charakter świąt jak i samej ofiary miał formę zbiorowego performance, gdzie ludzie nie tylko przyglądali się działaniom dokonywanym przez kapłanów, ale również byli uczestnikami uczty ofiarnej, składającej się z mięsa zabitego i spalonego na stosie ofiarnym zwierzęcia. Stałym elementem publicznego święta były pochody ofiarników zwane pompe, a sama krwawa ofiara była przeprowadzana w świętym okręgu boga (temenos), w którym znajdywała się jego świątynia. Warto pamiętać, że właśnie z recepcji greckich rytuałów ofiarniczych wywodziły się działania akcjonistów niemieckich, znanych z inscenizowania krwawych obrzędów i ludzkiej ofiary w działaniach artystycznych. Ofiara dla boga miała miejsce również w kontekście świąt teatralnych, których charakter był najściślej religijny. Religia grecka i wykształcone w jej łonie rytuały miały kolosalne znaczenie w jednoczeniu społeczności, a spektakl zabijania zwierzęcia ofiarnego był nie tylko wyczekiwanym momentem przypodobania się bogu i zapewnienia sobie jego przychylności, ale również szansą na mięsny posiłek, co samo w sobie było przyczynkiem do świętowania. Nie można zrozumieć kultury greckiej bez zrozumienia miejsca i znaczenia świąt publicznych oraz stojącej w ich centrum krwawej ofiar.

Misteria greckie jako performance w poszukiwaniu personalnego spotkania z bóstwem

Greckie misteria należą do dzisiaj do największych tajemnic kultury zachodniej. Mimo nielicznych wzmianek pochodzących ze starożytności nauka i sztuka nieustannie starają się uchylić rąbka tajemnicy na temat ich zawartości, charakteru, przebiegu i przeznaczenia. Misteria nie były dobrem publicznym, a ich treść pozostawała niejawna dla niewtajemniczonych. Uczestnictwo w nich dawało możliwość doświadczenia tego, na co nie pozwalała oficjalna religia. Źródłem ich powstania było pragnienie przekroczenia kondycji człowieka i zdobycie wiedzy na temat tego, co nadprzyrodzone. Miały dawać poznanie życia po śmierci i pocieszenie, że ta nie jest kresem ludzkiego żywota. Do najważniejszych kultów misteryjnych znanych z antyku greckiego należą: misteria eleuzyńskie, odbywane na cześć Demeter i Kore, misteria dionizyjskie, których literacki obraz znajduje się w „Bachantkach” Eurypidesa, misteria orfickie, misteria samotrackie, misteria Izydy, misteria Kybele i Attisa. Misteria składały się z dwóch części, dromena – działania kultowe i legomena – treści wypowiadane lub recytowane w czasie odbywania wtajemniczenia. Jedne i drugie miały status najpilniej strzeżonego sekretu, a ich zdradzenie zagrożone było karą śmierci. To właśnie fakt wtajemniczenia w wiedzę niedostępną dla postronnych był podstawowym elementem greckiego obrzędu, który nazywano na różne sposoby: telete, misteria, orgia. Wbrew nakazowi utrzymywania bezwzględnej tajemnicy, aluzje do ich przebiegu znajdują się w zachowanych tekstach dramatycznych i komediowych. Najwyraźniej odkrywanie i ujawnianie społecznego tabu już w starożytności stanowiło istotny element działalności artystycznej. Celem warsztatu będzie omówienie podstawowych nurtów misteryjnych oraz pokazanie odwołujących się do nich wybranych miejsc z dramatu i komedii. Czytając teksty dramatyczne z V w. p.n.e., nie można zapominać, że najistotniejszym komponentem ich treści jest właśnie moc i działanie bóstwa, którego obraz jakkolwiek nieodstępny i okryty tajemnicą, co jakiś czas zdradzany był przez poetów, łamiących wszechpanujące tabu.

Orfeusz, Orficy, orfizm. Performatywność zbawienia i wymiary zaświatów. O pewnych tajemniczych rytuałach religijnych

Zagadnienie Orfeusza, literatury orfickiej i misteriów orfickich należy do największych zagadek starożytności. Postać poety i nurt filozoficzno-religijny utworzony na podstawie jego przekazu przeżyły upadek kultury starożytnej i bardzo mocno oddziaływały na następne epoki – aż do współczesności. Kontekst orficki pojawia się w całej literaturze greckiej, a świadectwa o legendzie mitycznego wieszcza znane są już u poetów VI w. p.n.e. Wokół przypisywanych mu idei powstała głęboka i wielopoziomowa ideologia, której naczelnym wektorem była refleksja na temat życia człowieka po śmierci i możliwości jego zbawienia. Jego przekaz był łączony z działalnością innych starogreckich autorów: Pitagorasa, Muzajosa, czy Platona. To właśnie Orfeuszowi przypisywane jest autorstwo świętych pism (hieroi logo) literatury, której zawartość miała dać ludziom wiedzę na temat życia po śmierci. Postać Orfeusza szeroko komentowana jest przez ateńskich tragików, a jego postać już wtedy była niemal tak wieloznaczna jak dla nas dzisiaj. Był uznawany za tego herosa, który zakazał rozlewania krwi, nakazał wegetarianizm, ustanowił obrzędy oczyszczeń, wynalazł pismo, był kapłanem Dionizosa, odkrywcą homoerotyzmu, czy wreszcie – wedle najbardziej znanej legendy – nie wahał się zejść do podziemia po swoją żonę Eurydykę. Celem warsztatu jest przybliżenie jego uczestnikom tej wielopoziomowej postaci na trwale związanej z kulturą współczesną.

Maski Dionizosa – wieloimienne i zmienne bóstwo teatru greckiego

Celem wykładu będzie przybliżenie sylwetki bóstwa będącego symbolem greckiego teatru. Nie byłoby sztuk Aischylosa, Sofoklesa i Eurypidesa, gdyby nie było religijnej konieczności uczczenia boga. Sama geneza świąt teatralnych odnosi się bezpośrednio do jego kultu. Omawiając aspekty teatru greckiego, wydaje się konieczne odwołać się nie tylko do znanej definicji Arystotelesa, ale również przybliżyć istotę bóstwa, na cześć którego odbywały się zarówno oficjalne jak i prywatne obrzędy. Kontekst Dionizosa pojawia się w kulturze greckiej wielokrotnie, a jego kult bezpośrednio przekłada się na zachowania społeczne. Powstanie tragedii greckiej ma bezpośredni związek z jej obrzędowością, z wyłanianiem się formy dramatycznej z religijnego obrzędu. Wiedza o tych obrzędach zawarta jest w źródłach greckich i ich opracowaniach i dostępna jedynie dla specjalistów. Pokazanie narodzin tragedii z ducha greckich obrzędów pozwoli lepiej zrozumieć ich ściśle performatywny charakter. Świat boga i człowieka, sacrum i profanum były ze sobą ściśle połączone, warto jest pokazać te relacje szerszemu gronu odbiorców. Wielopoziomowość istnienia Dionizosa dotyka również skomplikowanego zagadnienia jego seksualności, co wydaje się szczególnie warte ukazania w kontekście współczesnych dyskusji o naturze gender i problemów w transgresją.

Performatywność teatru greckiego – Grecy jako społeczeństwo spektaklu

Celem tego wykładu będzie przybliżenie jego uczestnikom tych elementów teatru greckiego, które świadczą o jego kulturowej unikalności. Wydaje się konieczne poruszyć to zagadanie niejako dwupoziomowo. W pierwszej części mam zamiar odwołać się do istniejących i obowiązujących w nauce teorii odnoszących się do genezy teatru, związanego bezpośrednio z rytuałem religijnym, krwawą ofiarą, połączeniem człowieka z bóstwem. Kwestia genezy teatru greckiego należny do najtrudniejszych i najbardziej kontrowersyjnych elementów greckiej kultury. Próba jej zrozumienia pozwoli jednak na dostrzeżenie istotnych elementów odnoszonych się do współczesnej praktyki scenicznej, jak improwizacja, odwołanie się do współczesnych dramaturgowi wydarzeń dziejowych, złożoność psychologiczna bohaterów dramatycznych. W drugiej części mam zamiar przybliżyć sam kształt teatru greckiego, jego morfologię, ewolucję pracy scenicznej, jak również podstawowe elementy wyróżniające poszczególne gatunki literackie. Szczególną wagę przyłożę do omówienia kształtu świąt teatralnych, należących do najważniejszych wydarzeń kultowych w ateńskim roku. Warto przyjrzeć się będzie ikonografii wazowej, ukazującej stroje i narzędzia sceniczne ateńskich aktorów. Celem warsztatu będzie zapoznanie jego uczestników ze starożytnym fenomenem łączącym ze sobą nierozdzielnie potrzeby estetyczne i religijne.

Platoński sympozjon, misterium Erosa i uczta dla wtajemniczonych. Narodziny filozofii z ducha religijności greckiej

Przedmiotem wykładu będzie omówienie tych miejsc z literatury greckiej, których treść znajduje pośrednie i bezpośrednie odzwierciedlenie w dialogach twórcy Akademii. Przyczynkiem do prezentacji będzie słynna wypowiedz Diotymy z Platońskiej „Uczty”, gdzie wprowadzenie w filozofię porównane jest do misteryjnego wtajemniczenia. Można domniemywać że szkoła stworzona przez ucznia Sokratesa była w istocie thiasosem wtajemniczonych, składających się w przeważającej mierze z arystokratycznych uczniów Sokratesa. W dialogach Platona znajduje się wiele aluzji do nieoficjalnych tradycji religijnych, praktykowanych za jego czasu w Atenach. Filozof nie kryje fascynacji pitagorejsko-orfickimi koncepcjami soteriologicznymi bezpośrednio rzutującymi na jego własny światopogląd. Wydaje się, że Platon jak najbardziej świadomie odwołuje się do tradycji misteriów dionizyjskich, których treść przeznaczona była jedynie dla wtajemniczonych. Świadectwem tego jest wieloznaczność i kontekst używania przez Platona terminu Bakchos. Filozof ma wielki szacunek do niespisanej tradycji wartościowej (hieroi logoi), która ma być składnicą treści, których wyjawić nie wolno. W moim założeniu nieoficjalna religijność Greków V w. p.n.e. stanowi postawę metafizyki Platona tworzącego w „Gorgiaszu” naukę o drugim żeglowaniu. Celem mojego wystąpienia jest wstępne omówienie tych literackich źródeł, które jasno pokazują związek misteryjnego i filozoficznego wtajemniczenia a tym samym są dowodem głębokiego przekonania Platona o boskim pochodzeniu samego Filozofa, czego efektem jest nie tylko teoria wcieleń, ale i postulat upodobania się do boga znajdujący się w „Teajtecie”. Ze względu na ograniczony czas wykładu będzie to prolegomena do szerszej i pogłębionej dyskusji nad związkiem religijności i filozofii w na przełomie V i IV w. p.n.e. Wydaje mi się również, że prezentowane przeze mnie konteksty wraz z komentarzem pozwolą lepiej zrozumieć fenomen Fryderyka Nietzschego tak bardzo powołującego się na autorytet Sokratesa. Próba zrozumienia fenomenu greckich misteriów jest kluczem do zrozumienia filozoficznej przemiany – procesu duchowej transformacji, jaki postuluje Platon.

Psychoza i filozofia grecka. Antyczne źródła błogosławionego szału

Zagadnienie fenomenu zaburzonych stanów świadomości fascynowało starożytnych Greków. To właśnie u Platona w „Fajdrosie” pojawia się koncepcja czteropoziomowego błogosławionego szaleństwa, będącego najwyższą formą łaski dla doświadczającego go człowieka. Wydaje się, że starożytni byli głęboko przeświadczeni, że w normalnym stanie świadomości człowiek nie jest w stanie zbliżyć się do bogów, nie może również stworzyć nic, czym mógłby godnie ich uczcić. Znamy wiele miejsc, gdzie poeta zwraca się do Muz, prosi, aby obdarowały go stanem nawiedzenia, gdyż tylko wtedy będzie w stanie być przekazicielem tego, co boskie. Ze zbiorowym momentem psychozy mamy do czynienia w „Bachantkach” Eurypidesa, gdzie kobiety owładnięte religijnym szałem psychotycznym nie wahają się rozrywać ludzi i zwierząt w akcie posłuszeństwa bogu nawiedzającego Teby. Do zagadnienia zdrowia psychicznego odwołuje się również Hipokrates, który w traktacie „o świętej chorobie” tłumaczy pochodzenie zaburzeń psychicznych. Do zagadnień zdrowia psychicznego odwołuje się Arystoteles, a potem Galen, dyskusję na ten temat widać w dyskursie stoików. Nie ulega wątpliwości, że refleksja greckich intelektualistów jest źródłem narodzenia nowożytnej psychiatrii i wypracowywanych przez nią pojęć. Celem warsztatu będzie zapoznać jego uczestników z podstawowymi problemami odnoszącymi się do zagadnienia szaleństwa w starożytności.

Bachantki Eurypidesa – obrazobórczo/mistyczny performance w czasie rzeczywistym?

Przedmiotem wykładu będzie lektura wybranych fragmentów i analiza najsłynniejszej sztuki Eurypidesa: „Bachantek”. Fenomen bachantek można znajdować na wielu poziomach. Z jednej strony to sztuka głęboko zanurzona w kulturze starożytnej, jedyna, gdzie na scenie bóg jest również aktorem, z drugiej strony niezwykle współczesna, odwołuje się bowiem do najgłębszych pokładów ludzkiej psychiki, tożsamości, identyfikacji płciowej, problemów gender, agresji czy transgresji. Nie bez powodu znalazła ona miejsce również w twórczości Krzysztofa Warlikowskiego, którego premiera „Bachantek” 9 lutego 2009 r. w odbiła się szerokim echem w polskim teatrze. Wydaje się, że niezwykle ciekawym byłoby połączenie omawiania starożytnego tekstu z przypomnieniem nagrania z warszawskiej inscenizacji. Od premiery starożytnej minęło ok. dwa i pół tysiąca lat, od premiery warszawskiej piętnaście, przez ten okres ludzie i ich obyczaje ulegli kolejnym, małym i wielkim zmianom. Warto byłoby przyjrzeć się wartości sztuki i jej inscenizacji z obecnej perspektywy czasowej. Być może przyszła bowiem już pora na nową wersję tego ponadczasowego greckiego tekstu?

Realność bogów? O możliwości spotkania z greckim bóstwem i konsekwencjach tego zdarzenia

Zagadnienie istnienia i realności bogów greckich interesowało już samych starożytnych. Nietrudno się domyślić, że i na ten temat było tyle zdań, ilu poetów, filozofów, myślicieli. Wielka jest różnorodność podejść, od ludowej zabobonności i wiary w podobieństwo boga do człowieka pielęgnowane w poematach homeryckich, po przekonanie, że pogląd o ich bliskości jest przejawem największej głupoty lub dowodem na skrajne obrazoburstwo. Niezależnie od panujących na ten temat opinii moment epifanii, spotkania z bóstwem jest stałym motywem literatury greckiej, a miejsca te poddawane są poetyckiej i naukowej analizie. Przyczynkiem do końcowej dyskusji warsztatowej będzie wyśmienita książka prof. Wiesława Juszczaka „Realność Bogów”. Znajduje się tam nie tylko twórcza analiza przypadków starożytnych, ale obudowana jest ona dyskusją z wielkimi teologami kultury, których również frapował ten problem. Wydaje się, że na końcu warsztatu warto podjąć taką właśnie dyskusję w kontekście licznych, a omówionych wcześniej przypadków kontaktów z bóstwem w kulturze greckiej i rozważyć, czym jest współczesny teatr w kontekście problemów współcześnie rozumianej transgresji i licznych kwestii odnoszonych się do szeroko pojętego odbioru sztuki współczesnej.

Narodziny platońskiego Filozofa z ducha religijności greckiej
Przedmiotem wykładu są te miejsca w literaturze greckiej, które pobrzmiewają echem w dialogach twórcy Akademii. Przyczynkiem do prezentacji będzie słynna wypowiedź Diotimy z platońskiej “Uczty”, w której wprowadzenie w filozofię zostało porównane do misteryjnego wtajemniczenia. Można domniemywać, że szkoła stworzona przez ucznia Sokratesa była w istocie thiasosem wtajemniczonych, składających się w przeważającej mierze z arystokratów będących uczniami Sokratesa. W dialogach Platona znajduje się wiele aluzji do nieoficjalnych obrzędów religijnych, praktykowanych w Atenach za jego czasów. Filozof nie kryje fascynacji pitagorejsko-orfickimi koncepcjami soteriologicznymi, bezpośrednio rzutującymi na jego własny światopogląd. Platon świadomie odwołuje się do tradycji misteriów dionizyjskich, których treść przeznaczona była jedynie dla wtajemniczonych. Świadectwem tego jest wieloznaczność i kontekst używania przez Platona terminu Βάκχος. Filozof ma wielki szacunek do niespisanej tradycji mądrościowej (Ἱεροὶ λόγοι), składnicy treści, których “nie wolno wyjawiać” (τὰ ἀπόρρητα).
Nieoficjalna religijność Greków V w. p.n.e. stanowi podstawę metafizyki Platona, tworzącego w “Fedonie” (99 c9) naukę o “drugim żeglowaniu” (ὁ δεύτερος πλοῦς). Celem wystąpienia jest wstępne omówienie tych literackich źródeł, które jasno pokazują związek misteryjnego i filozoficznego wtajemniczenia, a tym samym – są dowodem głębokiego przekonania Platona o boskim pochodzeniu i przeznaczeniu samego filozofa, czego efektem jest nie tylko teoria wcieleń, ale i postulat upodabniania się do Boga (ὁμοίωσις θεῷ) z “Teajteta”.
Próba zrozumienia fenomenu greckich misteriów jest kluczem do zrozumienia filozoficznej przemiany, czyli postulowanego przez Platona procesu duchowej transformacji ku poznaniu (oglądaniu i doświadczaniu) tego, co wieczne i nierozciągłe.
Eros tirannos – najpotężniejsze bóstwo kultury greckiej

Wykład poświęcony jest jednemu z najważniejszych greckich bogów, który jednak nie znajduje się w znanym powszechnie panteonie dwunastu Olimpijczyków. Mowa o Erosie – bogu, któremu dedykowany jest w całości jeden z najważniejszych i najbardziej znanych dialogów Platona – „Uczta”. Wzmianki o bogu i jego działaniu znajdują się jednak w całej literaturze greckiej, stanowiąc jednoznaczne świadectwo jego nieograniczonej mocy i przenikaniu przez niemal każdą sferę życia starożytnych Greków. Eros oznacza bowiem nie tylko boga miłosnego pożądania, jak chce go widzieć obecnie popkultura, ale jest on najpotężniejszą siłą kształtującą i porządkującą świat bogów i ludzi. Jest mocą kosmiczną, decydującą o trwaniu i zmienności natury, jak również bezpośrednio oddziałującą na istnienie ziemskich istot. Eros jest bogiem połączenia mężczyzny i kobiety, ale w równym stopniu patronuje relacjom homoerotycznym. Łączy i rozdziela, wznieca wojnę i zaprowadza pokój, jest stałością i zmiennością, życiem i śmiercią, jest zarówno mistycznie duchowy, jak i namacalnie cielesny, pozostając niezmiennie nieodgadniony. W tajemniczy sposób połączony z Afrodytą i Dionizosem jest bóstwem niejawnych obrzędów religijnych. To jemu właśnie poświęcone są obrzędy orfickie i to o nim sądzi się, że stał na samym początku stworzenia świata bogów i ludzi, po tym jak wyłonił się z ciemnego chaosu. Nie bez powodu więc był przedmiotem zarówno najintymniejszych, jak i najdonioślejszych dysput.

@